Słowo „egzema” brzmi jak wyrok i dla wielu osób jednoznacznie kojarzy się z atopowym zapaleniem skóry (AZS). Kiedy na dłoniach lub twarzy pojawiają się swędzące, czerwone i łuszczące się plamy, pacjenci często wpadają w panikę, diagnozując u siebie nieuleczalną chorobę genetyczną. Czas jednak najwyższy odczarować to pojęcie.
Z medycznego punktu widzenia egzema (w polskiej nomenklaturze nazywana po prostu wypryskiem) nie jest jedną, konkretną chorobą. To pojęcie „parasolowe” – bardzo szeroki termin określający powierzchowny stan zapalny skóry, który objawia się zaczerwienieniem, swędzeniem, pęcherzykami i łuszczeniem. Atopowe Zapalenie Skóry jest zaledwie jednym z wielu rodzajów egzemy. Przyczyną wyprysku mogą być nie tylko geny, ale też stres, alergie czy zwykła chemia domowa. Zobaczmy, z jakimi jeszcze rodzajami egzemy mierzy się nasza skóra i jak rozwija się to uciążliwe schorzenie.
Nie tylko AZS: Inne oblicza egzemy
Egzemę dzielimy na dwie główne rodziny: endogenną (wewnątrzpochodną, wynikającą z naszych genów i zaburzeń układu odpornościowego, do której należy właśnie AZS) oraz egzogenną (zewnątrzpochodną, wynikającą z kontaktu skóry z czynnikami środowiska).
Aby uświadomić Ci, jak różnorodne jest to schorzenie, zebraliśmy w poniższej tabeli najczęściej diagnozowane rodzaje egzemy. Jak za chwilę zobaczysz, wyprysk może mieć zupełnie inne podłoże i wygląd, niż powszechnie znane AZS.
| Rodzaj egzemy (Wyprysku) | Główne przyczyny i podłoże | Charakterystyczne objawy i wygląd |
|---|---|---|
| AZS (Atopowe Zapalenie Skóry) | Endogenne. Uwarunkowany genetycznie brak ceramidów w naskórku i nadreaktywny układ odpornościowy. | Przewlekła suchość, potężny świąd, liszajowacenie. Zmiany zlokalizowane głównie w zgięciach łokci i pod kolanami. |
| Egzema kontaktowa alergiczna | Egzogenne. Bezpośredni kontakt skóry z alergenem, na który organizm wytworzył przeciwciała (np. nikiel, perfumy). | Wyraźnie odgraniczony rumień, pęcherzyki i swędzenie występujące dokładnie w miejscu kontaktu z substancją (np. na nadgarstku od zegarka). |
| Egzema kontaktowa z podrażnienia | Egzogenne. Mechaniczne lub chemiczne zniszczenie bariery hydrolipidowej przez żrącą substancję (np. silny wybielacz, płyn do naczyń). | Bolesne pieczenie (często silniejsze niż świąd), pękanie naskórka do krwi, zaczerwienienie przypominające poparzenie. |
| Egzema potnicowa (Wyprysk potnicowy) | Często mieszane (stres, upały, współistniejąca alergia na metale lub grzybica). | Głęboko osadzone, bardzo twarde i potwornie swędzące pęcherzyki (jak ziarenka sago), zlokalizowane wyłącznie na dłoniach i podeszwach stóp. |
| Egzema pieniążkowata (Wyprysk pieniążkowaty) | Często nieznane, powiązane z przewlekłym przesuszeniem skóry, infekcjami bakteryjnymi lub stresem. | Wyraźne, okrągłe, łuszczące się plamy w kształcie monet (pieniążków), najczęściej rozsiane na nogach, tułowiu i ramionach. |
Gdzie najczęściej widać egzemę? Mapa zapalna ciała
Choć egzema może zaatakować każdy fragment naszego ciała, ma ona swoje „ulubione” lokalizacje. Wynika to ze specyficznej budowy naskórka w danym miejscu, stopnia jego uwodnienia oraz narażenia na kontakt z czynnikami zewnętrznymi.
Egzema na dłoniach: Główne narzędzie w strefie rażenia
Dłonie to bezapelacyjnie najczęstsze miejsce występowania egzemy kontaktowej (zarówno z podrażnienia, jak i alergicznej) oraz egzemy potnicowej. Nasze ręce nieustannie stykają się z twardą wodą, mydłami, płynami dezynfekującymi, lateksem czy ziemią. Skutkiem tego bariera ochronna szybko ulega destrukcji. Egzema na dłoniach objawia się ekstremalną szorstkością grzbietów rąk, głębokimi, krwawiącymi pęknięciami na opuszkach i między palcami oraz stwardniałymi pęcherzykami. To schorzenie często prowadzi do problemów z wykonywaniem najprostszych, codziennych obowiązków.
Egzema na powiekach: Gdy cienka skóra błaga o pomoc
Skóra na powiekach jest nawet dziesięciokrotnie cieńsza niż na innych partiach twarzy. Jest praktycznie pozbawiona podściółki tłuszczowej, przez co jest ekstremalnie wrażliwa na alergeny i substancje drażniące. Egzema na powiekach objawia się potężnym obrzękiem (oczy mogą być niemal całkowicie zamknięte), łuszczeniem, mocnym rumieniem i świądem. Często to wynik uczulenia na cienie do powiek, kremy pod oczy, krople do oczu, a nawet… lakiery do paznokci (gdy pocieramy oczy dłońmi).
Egzema na twarzy: Trudne wyzwanie psychologiczne
Zmiany na twarzy są nie do ukrycia, dlatego wywołują u pacjentów największy dyskomfort psychiczny. Na twarzy najczęściej manifestuje się AZS (u niemowląt pod postacią czerwonych, „lakierowanych” policzków, u dorosłych wokół ust i na czole) oraz wyprysk kontaktowy wywołany kosmetykami pielęgnacyjnymi. Skóra twarzy jest napięta, piecze i łuszczy się, a aplikacja nawet najłagodniejszego kremu może wywoływać ból.
Egzema na stopach: Problem uwięziony w butach
Egzema na stopach to najczęściej domena wyprysku potnicowego oraz egzemy kontaktowej. Stopy spędzają większość dnia uwięzione w obuwiu, co sprzyja poceniu się (maceracji naskórka). Uczulać mogą barwniki użyte do farbowania skarpetek, kleje obuwnicze, a także gumowe wkładki. Egzema objawia się tutaj uporczywie swędzącymi pęcherzykami na podeszwach oraz pękaniem skóry na piętach, co sprawia, że każdy krok wiąże się z bólem. Często bywa błędnie diagnozowana jako grzybica.
Przebieg i rozwój egzemy: Od niewinnej plamki do przewlekłego bólu
Egzema nie jest stanem statycznym. To dynamiczny proces zapalny, który rozwija się w czasie. Obraz kliniczny wyprysku zmienia się w zależności od tego, jak długo trwa i czy został podjęty jakikolwiek proces leczenia. W dermatologii wyróżnia się trzy główne fazy rozwoju egzemy.
To może Cię zaintertesować:
Alergia, atopia, AZS czy egzema? Czym się od siebie różnią i jak je rozpoznać?
1. Faza ostra (Początki egzemy)
Wszystko zaczyna się od nagłego stanu zapalnego. Skóra reaguje na czynnik drażniący (lub w przypadku AZS „wybucha” od wewnątrz). W miejscu zmienionym chorobowo pojawia się intensywny rumień (zaczerwienienie), któremu towarzyszy obrzęk tkanek. Chwilę później na czerwonym tle wysiewają się drobne, uciążliwe grudki i pęcherzyki. Często są one wypełnione surowiczym płynem (tzw. wysięk). Pęcherzyki te mają tendencję do pękania. Głównym objawem na tym etapie jest morderczy świąd lub – w przypadku egzemy z podrażnienia – silne pieczenie.
2. Faza podostra (Etap przejściowy)
Jeśli przyczyna zapalenia nie zostanie szybko usunięta, wyprysk przechodzi w fazę podostrą. Pęcherzyki zaczynają powoli przysychać, a wysięk zamienia się w żółtawe strupki. Świąd wciąż się utrzymuje. Skóra w tym miejscu staje się nienaturalnie matowa, zaczyna się wyraźnie łuszczyć (odpadają z niej małe, białe płatki) i ulega silnemu przesuszeniu. Rumień powoli traci na intensywności, stając się bardziej siny lub czerwonobrunatny.
3. Faza przewlekła (Bolesne konsekwencje nieleczenia)
Gdy stan zapalny na skórze utrzymuje się miesiącami lub latami (zazwyczaj dlatego, że pacjent nie usunął alergenu lub nie stosuje leczenia sterydowego/emolientowego), egzema przechodzi w fazę przewlekłą. Na tym etapie skóra fizycznie zmienia swoją strukturę ulegając tzw. liszajowaceniu (lichenifikacji). Staje się nienaturalnie pogrubiona, twarda, nieelastyczna i przybiera wygląd kory starego drzewa. Zmiany zatracają barwę czerwoną na rzecz brunatnej. Z powodu braku elastyczności naskórek pęka przy każdym ruchu, tworząc bolesne, głębokie rozpadliny (szczególnie widoczne na zgięciach dłoni lub piętach).
Do czego prowadzi nieleczona egzema?
Zbagatelizowanie pierwszych, łagodnych faz egzemy to równia pochyła, która prowadzi do poważnych komplikacji zdrowotnych. Skóra pozbawiona bariery ochronnej i nieustannie drapana stanowi otwarte wrota dla niebezpiecznych patogenów.
Nieleczona egzema ulega niemal pewnemu nadkażeniu bakteryjnemu (najczęściej gronkowcem złocistym, Staphylococcus aureus) lub nadkażeniu grzybiczemu. Wydzielina ze strupów staje się ropna, pojawia się ból, a leczenie wymaga już interwencji za pomocą silnych antybiotyków. Rozdrapane i pogrubione zmiany goją się bardzo wolno i często pozostawiają po sobie trudne do usunięcia, trwałe blizny oraz przebarwienia pozapalne (hiperpigmentację).
Należy pamiętać, że przewlekła egzema to także cichy złodziej radości życia. Permanentny świąd uniemożliwia spokojny sen, co skutkuje chronicznym zmęczeniem i drażliwością, a widoczne i bolesne zmiany na dłoniach czy twarzy potrafią całkowicie wykluczyć pacjenta z życia towarzyskiego, a nierzadko też zawodowego. Dlatego reagowanie już na pierwszą, najmniejszą fazę ostrą to klucz do uratowania zdrowia skóry.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ) o egzemę
Egzema to niezwykle zróżnicowane schorzenie, wokół którego krąży wiele niedomówień. Poniżej zebraliśmy najważniejsze pytania zadawane przez pacjentów i przygotowaliśmy na nie szczegółowe, merytoryczne odpowiedzi.
Czy egzema jest zaraźliwa?
Absolutnie nie. Niezależnie od tego, czy mówimy o atopowym zapaleniu skóry, egzemi potnicowej czy wyprysku kontaktowym – żadną z tych form nie można się zarazić. Egzema to wewnętrzny stan zapalny wynikający z uwarunkowań genetycznych, nieprawidłowej pracy układu odpornościowego lub bezpośredniego kontaktu skóry z czynnikiem drażniącym. Nie jest wywoływana przez wirusy, bakterie ani pasożyty. Przebywanie w jednym pomieszczeniu z osobą chorą, podanie jej ręki czy używanie wspólnych przedmiotów domowych jest całkowicie bezpieczne. Nawet w przypadku, gdy rany z egzemą ulegną nadkażeniu bakteryjnemu, zaraźliwa staje się sama infekcja bakteryjna, a nie atopia czy wyprysk.
Czy egzema jest wyleczalna?
Odpowiedź na to pytanie jest złożona i zależy od konkretnego rodzaju egzemy:
-
Egzema egzogenna (zewnątrzpochodna): Tak, jest wyleczalna. Jeśli cierpisz na alergiczny wyprysk kontaktowy (np. uczulenie na nikiel lub konkretny płyn do mycia naczyń), całkowite wyeliminowanie tego alergenu ze swojego otoczenia sprawi, że objawy znikną i choroba zostanie wyleczona.
-
Egzema endogenna (wewnątrzpochodna, np. AZS): Nie da się jej całkowicie i trwale wyleczyć, ponieważ jej podłożem jest zapisany w naszym DNA defekt naskórka i nadreaktywność immunologiczna. Można ją jednak z ogromnym sukcesem „uśpić”. Dzięki nowoczesnym lekom i odpowiedniej, codziennej pielęgnacji (emolientacji), pacjenci mogą wejść w stan remisji trwający wiele lat, w którym skóra wygląda na idealnie zdrową.
Czy egzema swędzi?
Tak, i to bardzo. Świąd jest koronnym objawem każdej formy egzemy i to on najczęściej skłania pacjentów do wizyty u dermatologa. Uczucie swędzenia w wyprysku ma charakter przewlekły, piekący i nierzadko nasila się w godzinach wieczornych lub po spoceniu. Zmusza to chorego do drapania (nawet przez sen), co prowadzi do mechanicznego uszkodzenia naskórka, powstawania ran i nakręcania tzw. „błędnego koła świądu”. W niektórych rodzajach egzemy (np. w egzemi kontaktowej z podrażnienia) świąd może być dodatkowo połączony z bardzo silnym, tępym bólem i pieczeniem skóry.
Od czego robi się egzema?
Powstanie egzemy to zazwyczaj efekt nałożenia się na siebie kilku czynników. W dermatologii przyczyny dzieli się na dwie główne grupy:
- Czynniki wewnątrzpochodne (endogenne): To predyspozycje genetyczne, zaburzenia w budowie bariery hydrolipidowej skóry (brak ceramidów), nadreaktywność układu odpornościowego oraz przewlekły stres, który poprzez wyrzut kortyzolu potężnie nasila stany zapalne.
- Czynniki zewnątrzpochodne (egzogenne): To wszystko to, z czym skóra ma fizyczny kontakt. Należą do nich silne alergeny (metale, substancje zapachowe, lateks), substancje drażniące (detergenty, rozpuszczalniki, twarda woda, a nawet mróz i silny wiatr) oraz alergeny pokarmowe i wziewne, które również mogą manifestować się zapaleniem na skórze.
Dieta, a egzema – czego nie jeść?
Dieta odgrywa niezwykle ważną rolę w przebiegu egzemy, choć nie istnieje jedna, uniwersalna „dieta antyegzemowa”. Wszystko zależy od indywidualnych nietolerancji pacjenta. Jeśli masz problem z przewlekłym wypryskiem, w pierwszej kolejności warto unikać produktów o wysokim potencjale prozapalnym i alergizującym:
-
Wysoko przetworzona żywność i cukier rafowany: Napędzają stany zapalne w całym organizmie i niszczą mikrobiom jelitowy, który jest ściśle powiązany ze zdrowiem skóry.
-
Żywność bogata w histaminę: Alkohol (zwłaszcza czerwone wino i piwo), dojrzewające sery, kiszonki, wędliny, a także niektóre warzywa (pomidory, bakłażany). Wysoki poziom histaminy potęguje obrzęki i nasila morderczy świąd.
-
Wielka ósemka alergenów: Jeśli egzema współistnieje z alergią pokarmową, najczęstszymi winowajcami są białka mleka krowiego, jaja kurze, orzechy (zwłaszcza ziemne), soja, pszenica (gluten), cytrusy oraz kakao/czekolada.
Ważne: Wszelkie drastyczne diety eliminacyjne należy zawsze przeprowadzać pod okiem lekarza lub dietetyka klinicznego, najlepiej po wykonaniu odpowiednich testów alergologicznych, aby uniknąć groźnych niedoborów pokarmowych.
